Wat als jouw lat helemaal niet te hoog ligt? Hoogbegaafde volwassenen en de valkuil van piekprestaties

"Je legt de lat te hoog."

Veel hoogbegaafde volwassenen hebben die uitspraak al vaker gehoord dan hen lief is. Soms wordt ze uitgesproken uit bezorgdheid, soms uit frustratie en soms zelfs als compliment. Toch stel ik mezelf telkens dezelfde vraag wanneer ik ze hoor: wat als die lat inderdaad hoger ligt dan gemiddeld, maar voor jou gewoon normaal aanvoelt?

Onlangs stootte ik op een video van Vishen Lakhiani waarin hij het verschil beschrijft tussen een piekprestatie en een baseline. Dat zette me aan het denken over hoogbegaafdheid, perfectionisme en de manier waarop veel hoogbegaafde volwassenen naar zichzelf kijken. Misschien ligt het probleem immers niet altijd in een te hoge lat. Misschien zit het probleem soms in het feit dat je jouw beste dag ooit bent gaan beschouwen als het absolute minimum.

Wanneer een piek een baseline wordt

Lakhiani maakt een interessant onderscheid tussen een piek en een baseline. Een piek is wat je neerzet op een uitzonderlijk goede dag, wanneer je energie hebt, focus, inspiratie en alles lijkt mee te zitten. Een baseline is wat je op een gewone dag duurzaam kan volhouden.

Veel hoogbegaafde volwassenen verwarren die twee. Niet omdat ze onrealistisch zijn, maar omdat ze in het verleden vaak hebben ervaren dat uitzonderlijke prestaties daadwerkelijk mogelijk zijn. Ze hebben complexe projecten gerealiseerd, opleidingen afgerond, boeken geschreven, bedrijven opgericht of moeilijke problemen opgelost. Daardoor ontstaat gemakkelijk de overtuiging dat wat ooit mogelijk was, ook voortdurend mogelijk zou moeten zijn.

Maar net daar schuilt een valkuil. Een uitzonderlijke prestatie wordt stilaan de nieuwe norm. Wanneer je vervolgens een gewone dag hebt, voelt dat niet als een normale dag. Het voelt als tekortschieten. Terwijl je objectief gezien misschien nog steeds meer doet dan de meeste mensen, vergelijk je jezelf niet met de gemiddelde mens. Je vergelijkt jezelf met de beste versie van jezelf ooit. Dat is een wedstrijd die bijna onmogelijk te winnen valt.

Niet elke hoge standaard is perfectionisme

Wat me daarbij opvalt, is hoe snel hoge standaarden bij hoogbegaafden als perfectionisme worden bestempeld. Wie veel kwaliteit nastreeft, nauwkeurig werkt of lang blijft schaven aan een idee, krijgt al snel het label "perfectionist". Toch laat onderzoek zien dat er een belangrijk verschil bestaat tussen streven naar kwaliteit en perfectionisme vanuit angst (Ogurlu, 2020).

Sommige hoogbegaafden ervaren een sterke innerlijke drang om iets zo goed mogelijk te begrijpen, uit te werken of vorm te geven. Niet omdat ze bang zijn om fouten te maken, maar omdat ze zien wat mogelijk is. Ze hebben als het ware een mentaal beeld van hoe iets zou kunnen zijn en voelen de motivatie om dat beeld zo dicht mogelijk te benaderen. Dat verlangen naar kwaliteit kan van buitenaf op perfectionisme lijken, terwijl de onderliggende motivatie fundamenteel anders is. Het gaat dan niet over vermijden, maar over creëren. Niet over angst voor falen, maar over betrokkenheid, nieuwsgierigheid en intrinsieke motivatie.

Misschien is dat ook waarom veel hoogbegaafden zich niet herkennen wanneer anderen zeggen dat ze hun lat moeten verlagen. De vraag is immers niet altijd of de lat te hoog ligt. De vraag is eerder of je jezelf veroordeelt wanneer je ze een keer niet haalt.

Alles is een kladversie

Jaren geleden ging ik voor het eerst naar een loopbaancoach. Van dat gesprek herinner ik me nog veel, maar één zin is altijd blijven hangen: "Alles is een kladversie."

Die uitspraak heeft me sindsdien meer geholpen dan eender welk zelfhulpboek. Veel hoogbegaafde volwassenen hebben geleerd dat iets meteen goed moet zijn. Dat een tekst perfect moet zijn voor hij gepubliceerd wordt. Dat een opleiding volledig uitgewerkt moet zijn voor ze gelanceerd wordt. Dat een idee eerst waterdicht moet zijn voor het gedeeld mag worden.

Maar wat als niets ooit echt af is? Wat als elk boek een kladversie is van een volgend boek? Wat als elke opleiding een kladversie is van een betere versie? Wat als jijzelf voortdurend in ontwikkeling bent?

Vanuit die gedachte verandert ook de betekenis van fouten. Een fout wordt dan geen bewijs dat je gefaald hebt, maar informatie over de richting waarin je beweegt. Het proces krijgt opnieuw ruimte. Niet omdat kwaliteit onbelangrijk wordt, maar omdat kwaliteit mag ontstaan tijdens het proces.

Richting boven perfectie

Veel hoogbegaafde volwassenen raken niet vast omdat ze te weinig ideeën hebben. Integendeel. Ze raken vast omdat ze te veel mogelijkheden zien. Ze zien de imperfecties al voor ze begonnen zijn. Ze kunnen vaak perfect voorspellen wat er fout zou kunnen lopen. En precies daardoor wordt starten soms moeilijk.

Toch ontstaat vooruitgang zelden door perfectie. Een boek ontstaat woord per woord. Een bedrijf groeit beslissing per beslissing. Een carrière ontwikkelt zich keuze per keuze. Niet omdat elke stap perfect is, maar omdat elke stap beweging creëert.

De uitspraak "Alles is een kladversie" betekent daarom niet dat je je standaarden moet verlagen. Ze betekent dat je jezelf toestemming geeft om onderweg te leren. De eerste versie hoeft niet perfect te zijn. De eerste stap hoeft niet de beste stap te zijn. Je hoeft enkel bereid te zijn om te beginnen.

Mildheid is geen zwakte

Wat mij misschien nog het meest raakt bij hoogbegaafde volwassenen, is hoe vriendelijk ze vaak zijn voor anderen. Wanneer een vriend een fout maakt, tonen ze begrip. Wanneer een collega vastloopt, tonen ze geduld. Wanneer een kind iets niet kan, moedigen ze aan.

Maar voor zichzelf gelden vaak andere regels.

Daar klinkt een veel hardere stem. Waarom heb ik dat niet beter gedaan? Waarom ben ik nog niet verder? Waarom lukt dit niet sneller?

Misschien ligt daar de grootste uitdaging. Niet in nóg meer ontwikkelen. Niet in nóg meer optimaliseren. Maar in leren spreken tegen jezelf zoals je zou spreken tegen iemand die je graag ziet. Want ook dat is groei. Misschien zelfs de belangrijkste vorm van groei.

Misschien ligt de lat niet te hoog

Dus de volgende keer dat iemand zegt dat je de lat te hoog legt, hoeft je eerste reactie niet te zijn dat je ze moet verlagen. Misschien is de belangrijkere vraag of je jezelf vergelijkt met een haalbare baseline of met je beste dag ooit.

En vergeet ondertussen niet wat mijn eerste loopbaancoach me leerde: alles is een kladversie.

Ook dit artikel.

Ook jouw volgende project.

En misschien, heel af en toe, ook jij.

Een opdracht voor deze week

Kies één project, idee of taak die je al een tijdje uitstelt omdat het nog niet goed genoeg voelt. Maak deze week bewust een kladversie.

Niet de beste versie. Niet de definitieve versie. Gewoon een eerste versie. En kijk eens wat er gebeurt wanneer je richting belangrijker maakt dan perfectie.

Herken je jezelf in de spanning tussen hoge standaarden, zelfkritiek en fouten durven maken? In een eerdere blog gingen we dieper in op het verschil tussen adaptief en maladaptief perfectionisme bij hoogbegaafde volwassenen. Je ontdekt er wanneer perfectionisme een kracht kan zijn en wanneer het een valkuil dreigt te worden.

Lees het artikel hier.

Referenties

• Lakhiani, V. (14 februari 2026). The overachiever trap [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=07lED4yORaY

• Ogurlu, U. (2020). Are Gifted Students Perfectionistic? A Meta-Analysis. Journal for the Education of the Gifted, 43(3), 227-251

Copyright © 2026 Dr. Sabine Sypré – Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit artikel mag worden verveelvoudigd, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. Online delen mag mits vermelding van auteur en link naar dit artikel.