Dubbel bijzonder: als begaafdheid en zorgnoden elkaar kruisen

Sommige cliënten laten zich niet eenvoudig plaatsen. Ze denken snel en scherp, maar raken verstrikt in details. Ze stellen diepzinnige vragen, maar blokkeren bij eenvoudige opdrachten. Hun hoofd lijkt voortdurend ‘aan’, maar hun prestaties blijven wisselvallig. Vaak gaat het om dubbel bijzondere personen: mensen die begaafd zijn én een bijkomende ontwikkelings- of leerstoornis hebben, zoals ADHD, ASS of dyslexie.

Hun functioneren roept geregeld verwarring op, zowel in de klas als in de zorg. Wat aan de oppervlakte lijkt op koppigheid, overgevoeligheid of weerstand, blijkt bij nader inzien vaak een signaal van iets anders: een brein dat sneller denkt dan het systeem toelaat en tegelijk struikelt over de praktische uitvoering. Die combinatie van uitzonderlijk talent en reële kwetsbaarheid maakt deze cliënten bijzonder en vraagt van zorgprofessionals een andere manier van kijken.

Het maskeren van talent of beperking

Bij dubbel bijzondere cliënten gebeurt het vaak dat de ene eigenschap de andere maskeert. Hun begaafdheid kan de aanwezigheid van een ontwikkelings- of leerstoornis lange tijd verhullen: door hun sterke denkvermogen en vlotte taalgebruik slagen ze er vaak in om moeilijkheden te compenseren. Ze leren trucjes om hun zwakkere kanten te verbergen, waardoor hun problemen pas zichtbaar worden als de complexiteit toeneemt, bijvoorbeeld in het middelbaar onderwijs, bij overgangsmomenten of onder prestatiedruk.

Omgekeerd kan ook de beperking de begaafdheid overschaduwen. Bij een normaalbegaafd kind met dyslexie vallen het trage leestempo en de hardnekkige spellingsfouten vaak het meest op. Maar bij cognitief sterke leerlingen blijven die vaardigheden soms jarenlang onder het gemiddelde, waardoor hun begaafdheid niet wordt herkend. Hun scherpe redeneringen, originele ideeën en grote leerhonger blijven onzichtbaar, omdat die zelden tot uiting komen in schriftelijke taken. Zo ontstaat een vertekend beeld: het kind lijkt gemiddeld, terwijl het in werkelijkheid over een bijzonder groot denkpotentieel beschikt.

Voor zorgprofessionals is het daarom essentieel om beide kanten te zien. Achter ogenschijnlijk ‘ongepast’ gedrag kan een hoog denktempo schuilgaan, en achter schijnbaar ‘normaal functioneren’ kan een ernstige kwetsbaarheid verborgen liggen. Pas wanneer we beide perspectieven samen bekijken, ontstaat een volledig beeld van de cliënt en wordt zorg op maat mogelijk.

Tussen talent en kwetsbaarheid

Dubbel bijzondere cliënten balanceren voortdurend tussen kracht en beperking. Onderzoek toont dat hun ontwikkeling zelden rechtlijnig verloopt: een sterke intellectuele groei kan samengaan met een trage emotionele rijping of beperkte zelfregulatie (Foley-Nicpon & Assouline, 2015). Het resultaat is een asynchroon profiel waarin de ene vaardigheid ver vooruitloopt op de andere. Een kind dat kan redeneren als een volwassene, kan tegelijk moeite hebben met plannen, organiseren of omgaan met frustratie.

In de praktijk leidt die ongelijkheid vaak tot misverstanden. De omgeving verwacht consistentie: wie zo slim is, “zou beter moeten kunnen”. Wanneer gedrag of prestaties niet overeenstemmen met de intellectuele mogelijkheden, volgt al snel de conclusie dat het om onwil of gebrek aan inzet gaat. Maar wie werkt met deze cliënten weet dat het tegenovergestelde waar is: ze willen presteren, maar botsen voortdurend op de grenzen van hun eigen executieve functies, emoties of context. Die spanning tussen kunnen en niet kunnen is vaak de bron van faalangst, perfectionisme en motivatieverlies. Het vraagt om zorg die niet corrigeert, maar begrijpt.

Van probleemgericht naar talentgericht denken

Jarenlang domineerde in de hulpverlening een probleemgerichte aanpak: tekorten werden opgespoord, benoemd en behandeld. Voor dubbel bijzondere cliënten werkt die benadering maar beperkt. Ze versterkt vaak het gevoel “niet goed genoeg” te zijn, terwijl ze de natuurlijke nieuwsgierigheid en denkdrang van deze mensen onbenut laat.

Onderzoek van Baum, Schader & Hébert (2014) toont dat juist een sterktegerichte, talentgerichte benadering de sleutel vormt tot groei. In hun studie, uitgevoerd in een schoolomgeving voor dubbel bijzondere jongeren, zagen ze hoe vooruitgang pas zichtbaar werd toen begeleiders niet langer startten bij wat misging, maar bij wat goed werkte. Die verandering in perspectief - weg van remediëren, richting versterken - leidde tot meer motivatie, betere zelfregulatie en veerkracht.

Hun bevindingen zijn rechtstreeks toepasbaar in de zorg. Ook in een therapeutische context blijkt vooruitgang vaak te beginnen wanneer we vertrekken van wat de cliënt kan. Door interessegebieden te erkennen, ruimte te laten voor talentontwikkeling en prestaties niet te reduceren tot meetbare doelen, ontstaat ruimte voor vertrouwen en zelfinzicht.

De inzichten uit onderzoek en praktijk wijzen in dezelfde richting: dubbel bijzondere cliënten hebben baat bij een omgeving waarin ze zich veilig, gezien en begrepen voelen. Baum en collega’s onderscheiden vijf factoren die dit mogelijk maken: psychologische veiligheid, tijd, tolerantie voor asynchrone groei, positieve relaties en een consequente focus op sterktes.

In de zorg vertaalt dat zich naar een begeleidingsstijl die rust brengt in plaats van druk. Cliënten moeten kunnen ervaren dat hun kwetsbaarheden niet op gespannen voet staan met hun talenten. Dat kan alleen in een klimaat van vertrouwen, waarin fouten en traagheid geen bedreiging vormen, maar onderdeel zijn van leren.

Zorgprofessionals kunnen hier het verschil maken door het tempo te verlagen waar nodig, en tegelijk uitdaging te bieden waar de motivatie zit. Door te vertrekken vanuit de eigen denkstijl van de cliënt en niet vanuit standaardprocedures, ontstaat ruimte voor groei.

Een praktijkvoorbeeld

Lars, dertien, werd aangemeld wegens driftbuien en slechte werkhouding. In de klas leek hij ongemotiveerd en opstandig, maar tijdens gesprekken bleek dat hij diep nadacht over abstracte thema’s en zich stierlijk verveelde bij herhaling. Een cognitief onderzoek toonde een uitgesproken verschil tussen zijn verbaal redeneren en zijn werkgeheugen: een typisch dubbel profiel.

In overleg met school en ouders kreeg Lars meer autonomie in zijn opdrachten en mocht hij werken aan een project rond technologie, zijn grote passie. Tegelijk werd er in therapie aan emotieregulatie en aan strategieën gewerkt om zijn frustratie tijdig te herkennen. Na enkele maanden nam de weerstand af. Niet omdat de stoornis verdween, maar omdat hij zich eindelijk gezien voelde in zijn sterktes.

Dit voorbeeld illustreert wat veel studies bevestigen: wanneer begeleiding de cognitieve en emotionele realiteit van de cliënt samenbrengt, volgt groei als vanzelf.

Vroegtijdige herkenning: zien wat vaak onzichtbaar blijft

Een groot deel van de problemen bij dubbel bijzondere cliënten ontstaat doordat hun begaafdheid te laat wordt herkend. Wie alleen kijkt naar gedrag, mist vaak het onderliggende denkvermogen. Begaafdheid kan echter al vroeg zichtbaar zijn, ook binnen de zorgpraktijk, bij consultaties of intakegesprekken.

Door aandacht te hebben voor leerkenmerken - zoals snel verbanden leggen, complexe vragen stellen, behoefte aan autonomie en frustratie bij herhaling - kunnen zorgprofessionals begaafdheid al van in de kleuterleeftijd signaleren. Zo wordt vermeden dat de begaafdheid onzichtbaar blijft doordat het kind zijn talenten onvoldoende kan tonen binnen een omgeving die niet aansluit bij zijn manier van denken en leren. Het e-book Leerkenmerken voor zorgprofessionals (gratis te downloaden via onze webshop) beschrijft hoe zulke signalen zich in de praktijk kunnen tonen, van de huisartsenpraktijk tot logopedie of psychotherapie. Wie die kenmerken herkent, legt een fundament voor tijdige, passende ondersteuning.

Wanneer begaafdheid vroeg wordt opgemerkt, wordt het ook gemakkelijker om te herkennen wanneer er méér aan de hand is. Als een kind dat duidelijk sterk denkt toch blijft worstelen met lezen, plannen of sociaal gedrag, gaat sneller het vermoeden ontstaan dat er naast de begaafdheid nog een bijkomende leer- of ontwikkelingsstoornis meespeelt. 

De rol van de zorgprofessional

Zorg voor dubbel bijzondere cliënten vraagt dat we met een dubbele blik kijken: zowel naar het cognitieve als het emotionele, zowel naar het kunnen als het worstelen. Dat begint bij luisteren, niet diagnosticeren. Wat houdt de cliënt bezig? Waar verdwijnt de energie en waar stroomt ze wél?

Vanuit die observatie kunnen interventies op maat ontstaan: een psycholoog die therapie afstemt op het hoge reflectievermogen van de cliënt; een arts die extra uitleg geeft over de werking van het lichaam omdat de patiënt daar écht interesse in toont; een logopedist die lessen inkleedt met creatieve opdrachten om de denkdrang te voeden. Dubbel bijzondere cliënten reageren niet goed op oppervlakkige standaardaanpakken. Ze hebben begeleiding nodig die hun denkwereld begrijpt en tegelijk concrete steun biedt voor hun zwakke kanten.

Geen enkele zorgverlener kan dit alleen. De beste resultaten ontstaan wanneer zorg, gezin en onderwijs samenwerken vanuit een gedeelde taal. Wanneer de school erkent wat het kind kan, de ouders ruimte bieden voor rust én uitdaging, en de zorgprofessional het geheel coördineert, ontstaat een duurzame ondersteuning. Ook bij volwassenen geldt dat principe. Een werkgever die begrijpt dat een hoogbegaafde werknemer met ADHD tegelijk behoefte heeft aan autonomie én structuur, maakt evenveel verschil als een therapeut die de juiste strategie aanreikt. Samenwerking is dus geen extraatje, maar de essentie van integrale zorg.

Conclusie

Werken met dubbel bijzondere cliënten vraagt een open blik en het lef om vertrouwde kaders los te laten. Het betekent verder kijken dan labels, nieuwsgierig zijn naar de onderliggende denkstijl en de mens zien achter het gedrag. Of zoals een ouder uit een begeleidingsgesprek ooit zei:

“Iedereen vertelde wat er mis was met mijn kind. Tot ik eindelijk iemand ontmoette die vroeg wat er wél goed ging.”

Dat is precies waar het om draait: zorg die niet vertrekt vanuit tekort, maar vanuit potentieel. Dubbel bijzondere cliënten hebben geen méér zorg nodig, maar andere zorg, afgestemd, krachtgericht en menselijk. Zorg die het talent ziet, de beperking begrijpt en groei mogelijk maakt.

Referenties

• Baum, S. M., Schader, R. M., & Hébert, T. P. (2014). Through a different lens: Reflecting on a strengths-based, talent-focused approach for twice-exceptional learners. Gifted Child Quarterly, 58(4), 311–327. https://doi.org/10.1177/0016986214547632

• Foley-Nicpon, M., & Assouline, S. G. (2015). Counseling considerations for the twice-exceptional client. Journal of Counseling & Development, 93(2), 194–204. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.2015.00194.x

• Sypré, S. (2023). Leerkenmerken voor zorgprofessionals: Begaafdheid herkennen in de zorgpraktijk. Hoogbloeier®

Copyright © 2025 Dr. Sabine Sypré – Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit artikel mag worden verveelvoudigd, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. Online delen mag mits vermelding van auteur en link naar dit artikel.